Ανηδονία: όταν τίποτα δεν σε γεμίζει πια
Υπάρχει μια κατάσταση που δύσκολα την περιγράφεις, γιατί δεν μοιάζει πάντα με πρόβλημα. Δεν είναι απαραίτητα θλίψη. Δεν είναι απαραίτητα απελπισία. Δεν είναι ότι ξυπνάς και λες «δεν αντέχω άλλο». Είναι πιο ύπουλο, πιο ήσυχο, πιο γκρίζο. Είναι να ξυπνάς, να έχεις μπροστά σου μια σχετικά κανονική μέρα, ίσως και ελεύθερη, και να μη νιώθεις τίποτα ιδιαίτερο γι’ αυτήν.
Έχεις χρόνο, αλλά δεν τον χαίρεσαι. Έχεις μουσική, αλλά δεν σε ανεβάζει. Έχεις ταινίες, βιβλία, φαγητό, Internet, βόλτες, επιλογές, αλλά τίποτα δεν σου κάνει πραγματικά κλικ. Δεν είναι ότι όλα είναι άσχημα. Είναι ότι όλα μοιάζουν λίγο άχρωμα. Περνάνε από μπροστά σου χωρίς να σε αγγίζουν.
Αυτό έχει όνομα. Λέγεται ανηδονία.
Η ανηδονία είναι η μειωμένη ικανότητα να νιώθεις ευχαρίστηση από πράγματα που κανονικά, ή παλιότερα, σου έδιναν χαρά. Μπορεί να είναι η μουσική που κάποτε σε συγκινούσε. Ένα φαγητό που περίμενες με λαχτάρα. Μια βόλτα στη φύση. Μια κουβέντα με έναν άνθρωπο. Μια δημιουργική δουλειά. Ένα χόμπι. Ακόμα και η ίδια η ξεκούραση.
Κάποτε αυτά είχαν βάρος. Είχαν γεύση. Είχαν προσμονή. Τώρα είναι απλώς δραστηριότητες που συμβαίνουν.
Το πιο δύσκολο με την ανηδονία είναι ότι πολλές φορές δεν φαίνεται από έξω. Μπορεί να λειτουργείς κανονικά. Να δουλεύεις, να πληρώνεις λογαριασμούς, να απαντάς σε μηνύματα, να κάνεις τα ψώνια σου, να γελάς και λίγο όταν πρέπει. Δεν είσαι απαραίτητα ξαπλωμένος σε ένα σκοτεινό δωμάτιο. Δεν είσαι απαραίτητα «χαμένος». Αλλά μέσα σου υπάρχει μια απόσταση από τα πράγματα. Σαν να ζεις τη ζωή πίσω από κάποιο τζάμι.
Και εδώ αρχίζει το μπέρδεμα. Γιατί ο άνθρωπος που το βιώνει μπορεί να νομίζει ότι απλώς μεγάλωσε. Ότι έγινε πιο σοβαρός. Ότι έχασε τον ενθουσιασμό του επειδή «έτσι είναι η ζωή». Υποχρεώσεις, δουλειά, κούραση, οικογένεια, οικονομικά, άγχος, προβλήματα. Όλα αυτά παίζουν ρόλο. Όμως η ανηδονία δεν είναι απλώς ωριμότητα. Είναι όταν το εσωτερικό σύστημα ανταμοιβής μοιάζει να έχει χαμηλώσει την ένταση.
Ζούμε σε μια εποχή που υποτίθεται ότι έχει λύσει πολλά από τα παλιά προβλήματα. Δεν περιμένουμε εβδομάδες για ένα γράμμα. Δεν ψάχνουμε με τις ώρες για μια πληροφορία. Δεν χρειάζεται να πάμε σε δισκάδικο για να ακούσουμε μουσική. Δεν περιμένουμε να δείξει η τηλεόραση μια ταινία. Όλα είναι άμεσα. Όλα διαθέσιμα. Όλα τώρα.
Και όμως, αυτό το «όλα τώρα» δεν μας έκανε απαραίτητα πιο ευτυχισμένους. Μπορεί να μας έκανε πιο ανυπόμονους, πιο κορεσμένους, πιο δύσκολους στην ικανοποίηση. Όταν έχεις μπροστά σου άπειρες επιλογές, καμία επιλογή δεν μοιάζει αρκετή. Όταν μπορείς να ακούσεις οποιοδήποτε τραγούδι στον κόσμο, μπορεί να καταλήξεις να μην ξέρεις τι θέλεις να ακούσεις. Όταν έχεις εκατοντάδες σειρές, περνάς μισή ώρα ψάχνοντας και τελικά κλείνεις την οθόνη κουρασμένος.
Η ευκολία έχει ένα κρυφό κόστος. Μας γλιτώνει από κόπο, αλλά πολλές φορές μας στερεί τη συμμετοχή. Το φαγητό που παραγγέλνεις μπορεί να είναι ωραίο, αλλά δεν είναι το ίδιο με το φαγητό που μαγείρεψες, που έκοψες τα υλικά, που περίμενες να γίνει, που μύρισε το σπίτι. Η ζέστη από το καλοριφέρ είναι ευλογία, αλλά δεν έχει την ίδια αίσθηση με τη φωτιά που άναψες εσύ. Το αποτέλεσμα υπάρχει, αλλά λείπει η διαδρομή.
Και ίσως ένα μέρος της χαράς να βρίσκεται ακριβώς στη διαδρομή.
Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει εκπαιδευτεί να αποφεύγει την παραμικρή δυσκολία. Να μη βαριέται ούτε δέκα δευτερόλεπτα. Να γεμίζει κάθε κενό με οθόνες. Να μη μένει ποτέ μόνος με τη σκέψη του. Στην ουρά, στο λεωφορείο, στο διάλειμμα, στο κρεβάτι πριν κοιμηθεί, το χέρι πάει αυτόματα στο κινητό. Λίγο σκρολάρισμα, λίγο βίντεο, λίγο ειδήσεις, λίγο σαβούρα, λίγο θυμός, λίγο χαζολόγημα.
Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί μια απλή βόλτα δεν μας γεμίζει.
Δεν φταίει μόνο το κινητό φυσικά. Η ανηδονία μπορεί να σχετίζεται με κατάθλιψη, χρόνιο στρες, εξάντληση, πένθος, μοναξιά, προβλήματα υγείας, φάρμακα, τραύματα, έναν τρόπο ζωής που έχει γίνει υπερβολικά πιεστικός. Αλλά το περιβάλλον μας σίγουρα δεν βοηθά. Μας σπρώχνει συνεχώς προς την εύκολη διέγερση και μετά μας αφήνει κενούς.
Η επιστροφή δεν είναι απλή. Δεν λύνεται με μια λίστα τύπου «κάνε αυτά τα πέντε βήματα και θα γίνεις καλά». Αυτά είναι συχνά προσβλητικά για ανθρώπους που έχουν πραγματικά στερέψει μέσα τους. Όμως ίσως υπάρχει όμως μια κατεύθυνση.
Λιγότερη άμεση κατανάλωση. Περισσότερη αναμονή. Λιγότερη οθόνη σε κάθε κενό. Περισσότερη επαφή με πράγματα που έχουν τριβή. Μαγείρεμα. Περπάτημα. Μουσική χωρίς παράλληλο σκρολάρισμα. Μια πραγματική συζήτηση. Κάτι φτιαγμένο με τα χέρια. Κάτι που μπορεί να μην πετύχει. Κάτι που απαιτεί λίγο κόπο από εμάς πριν μας επιστρέψει κάτι πίσω.
Δεν είναι λατρεία της δυσκολίας. Δεν χρειάζεται να κάνουμε τη ζωή μας πιο βαριά απ’ όσο είναι. Αλλά ίσως πρέπει να σταματήσουμε να πιστεύουμε ότι η απόλυτη ευκολία είναι πάντα πρόοδος. Μερικές φορές η ευκολία αφαιρεί από τη ζωή την υφή της.
Η ανηδονία, για μένα, είναι ένα σήμα. Όχι πάντα κραυγή. Συχνά ψίθυρος. Κάτι μέσα μας λέει ότι δεν μπορεί άλλο να τρέφεται με μικρές τεχνητές διεγέρσεις. Θέλει κάτι πιο αληθινό. Πιο αργό. Πιο δύσκολο ίσως. Αλλά πιο ζωντανό.
Γιατί ο άνθρωπος δεν φτιάχτηκε μόνο για να καταναλώνει άνεση. Φτιάχτηκε να προσπαθεί, να περιμένει, να χτίζει, να συνδέεται, να κουράζεται και μετά να ξεκουράζεται πραγματικά.
Και ίσως το ζητούμενο δεν είναι να κυνηγήσουμε περισσότερη ευχαρίστηση.
Ίσως είναι να ξανακάνουμε τη ζωή αρκετά αληθινή, ώστε να μπορεί και πάλι να μας αγγίξει.