Η σύγχρονη ζωή δεν μας γερνάει απλώς. Μας σκοτώνει

Αν δεν θέλουμε να έχουμε την τύχη των δεινοσαύρων κάτι πρέπει να αλλάξει και μάλιστα πολύ γρήγορα.

Υπάρχουν στιγμές που κοιτάζω γύρω μου και σκέφτομαι ότι κάτι δεν πάει καθόλου καλά με τον τρόπο που ζούμε. Όχι με την έννοια της νοσταλγίας, ότι δήθεν «παλιά όλα ήταν καλύτερα». Δεν πιστεύω σε τέτοιες απλοποιήσεις. Κάθε εποχή είχε τις δυσκολίες της, τις αρρώστιες της, τους φόβους της, τις αδικίες της. Αλλά υπάρχει κάτι στη σύγχρονη καθημερινότητα που φαίνεται να συγκρούεται ευθέως με το ίδιο μας το σώμα.

Πολλοί άνθρωποι γύρω στα 30, στα 40 ή στα 50 αισθάνονται ήδη εξαντλημένοι. Όχι απλώς κουρασμένοι μετά από μια δύσκολη μέρα, αλλά μόνιμα άδειοι. Ξυπνούν κουρασμένοι, δουλεύουν καθισμένοι μπροστά σε μια οθόνη, τρώνε κάτι πρόχειρο επειδή δεν υπάρχει χρόνος ή διάθεση, επιστρέφουν σπίτι, χαζεύουν στο κινητό ή στο Netflix μέχρι αργά, κοιμούνται λίγο και την επόμενη μέρα ξαναρχίζουν από την αρχή. Κάπου ανάμεσα σε καφέδες, ειδοποιήσεις, άγχος, υποχρεώσεις και κακή διατροφή, το σώμα αρχίζει να στέλνει τον λογαριασμό.

Πόνοι στη μέση και στον αυχένα. Πίεση. Προστάδιο διαβήτη. Περιττά κιλά που δεν φεύγουν εύκολα. Κακή διάθεση. Άγχος χωρίς συγκεκριμένη αιτία. Θολούρα στο μυαλό. Κακός ύπνος. Έλλειψη συγκέντρωσης. Έλλειψη ενέργειας. Και το πιο περίεργο είναι ότι όλα αυτά τα έχουμε σχεδόν αποδεχτεί ως φυσιολογικά. Λέμε «έτσι είναι μετά τα 40», «έτσι είναι η δουλειά», «έτσι είναι η ζωή».

Αλλά μήπως δεν είναι έτσι η ζωή; Μήπως είναι έτσι η ζωή που κατασκευάσαμε;

Το ανθρώπινο σώμα δεν σχεδιάστηκε για να κάθεται δέκα και δώδεκα ώρες την ημέρα. Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας μας, ο άνθρωπος κινούνταν συνεχώς. Περπατούσε, κουβαλούσε, έσκαβε, ανέβαινε, κατέβαινε, έψαχνε τροφή, έφτιαχνε πράγματα με τα χέρια του. Η κίνηση δεν ήταν «γυμναστική». Ήταν μέρος της ζωής. Σήμερα όμως έχουμε χωρίσει την κίνηση από την καθημερινότητα. Καθόμαστε όλη μέρα και μετά προσπαθούμε να διορθώσουμε τη ζημιά με μισή ώρα γυμναστήριο, όταν και αν βρούμε χρόνο.

Δεν λέω ότι η γυμναστική δεν βοηθάει. Φυσικά και βοηθάει. Αλλά δεν μπορεί να αναιρέσει πλήρως μια ζωή ακινησίας. Το σώμα χρειάζεται συχνή, φυσική, χαμηλής έντασης κίνηση. Περπάτημα. Σκάλες. Μικρά διαλείμματα από την καρέκλα. Λίγο τέντωμα. Λίγη δύναμη. Λίγη αναπνοή. Όταν το σώμα μένει ακίνητο για ώρες, δεν επηρεάζονται μόνο οι μύες. Επηρεάζεται ο μεταβολισμός, η ευαισθησία στην ινσουλίνη, η στάση του σώματος, η διάθεση, ακόμα και ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την ίδια μας την ενέργεια.

Και μετά είναι το φαγητό. Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο δύσκολα, γιατί έχουμε μπερδέψει την τροφή με τα προϊόντα τροφίμων. Άλλο πράγμα το φαγητό και άλλο πράγμα ένα βιομηχανικό προϊόν που έχει σχεδιαστεί για να είναι φτηνό, εύκολο, ανθεκτικό στο ράφι και εθιστικό στη γεύση. Σήμερα τρώμε πράγματα που πριν από μερικές γενιές δεν υπήρχαν καν. Δημητριακά πρωινού γεμάτα ζάχαρη, σνακ με λίστες συστατικών που μοιάζουν με χημικό πείραμα, έτοιμες σάλτσες, επεξεργασμένα κρέατα, αναψυκτικά, γλυκίσματα, fast food, προϊόντα «light» και «fitness» που συχνά είναι απλώς άλλες μορφές του ίδιου προβλήματος.

Το σώμα μας όμως δεν εξαπατάται τόσο εύκολα. Μπορεί η γλώσσα να ευχαριστιέται για λίγα λεπτά, αλλά ο οργανισμός πρέπει μετά να διαχειριστεί αυτό που του δώσαμε. Απότομες αυξήσεις στο σάκχαρο, πείνα λίγο αργότερα, λιγούρες, φλεγμονή, κακή πέψη, φούσκωμα, κούραση. Και επειδή αυτά συμβαίνουν καθημερινά, σταματάμε να τα θεωρούμε σημάδια. Τα θεωρούμε απλώς «έτσι είμαι».

Ίσως ένα από τα πιο απλά κριτήρια είναι αυτό: θα αναγνώριζε η γιαγιά μας αυτό που έχουμε στο πιάτο ως φαγητό; Όχι ως «υγιεινό προϊόν», όχι ως «snack με πρωτεΐνη», όχι ως «δημητριακά ολικής», αλλά ως πραγματικό φαγητό. Κρέας, ψάρι, αυγά, όσπρια, λαχανικά, φρούτα, πατάτες, ρύζι, γιαούρτι, ελαιόλαδο, ξηροί καρποί. Απλά πράγματα. Όχι τέλεια, όχι ιδεολογικά, όχι φανατικά. Απλά πιο κοντά σε αυτό που το σώμα καταλαβαίνει.

Το άλλο μεγάλο δηλητήριο της εποχής είναι το χρόνιο στρες. Ο άνθρωπος πάντα είχε στρες. Δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση. Η διαφορά είναι ότι παλιά το στρες ήταν συχνά άμεσο και σωματικό. Υπήρχε ένας κίνδυνος, μια ανάγκη, μια απειλή. Το σώμα ανέβαζε σφυγμούς, έκλυε ενέργεια, αντιδρούσε και μετά, όταν ο κίνδυνος περνούσε, επέστρεφε στην ηρεμία. Σήμερα όμως το στρες είναι συνεχές, χαμηλής έντασης και σχεδόν αόρατο. Μηνύματα, deadlines, λογαριασμοί, ευθύνες, ειδήσεις, κοινωνική σύγκριση, οικονομική πίεση, οικογενειακές υποχρεώσεις. Δεν υπάρχει τίποτα να πολεμήσεις και τίποτα από το οποίο να τρέξεις. Κάθεσαι απλώς στην καρέκλα και το σώμα μένει σε κατάσταση συναγερμού.

Αυτό φθείρει. Δεν φαίνεται αμέσως, αλλά φθείρει. Φθείρει τον ύπνο, την υπομονή, τη συγκέντρωση, τις ορμόνες, το ανοσοποιητικό, τη διάθεση. Γινόμαστε πιο ευερέθιστοι, πιο ανήσυχοι, πιο κουρασμένοι. Μικρά πράγματα αρχίζουν να φαίνονται τεράστια. Και αντί να ξεκουραστούμε πραγματικά, ανοίγουμε άλλη μία οθόνη για να ξεχαστούμε. Δεν ξεκουραζόμαστε. Απλώς αναισθητοποιούμαστε.

Ο ύπνος είναι ίσως το πιο υποτιμημένο κομμάτι όλης αυτής της ιστορίας. Έχουμε καταφέρει να τον παρουσιάζουμε σχεδόν σαν αδυναμία. Λες και ο άνθρωπος που κοιμάται αρκετά είναι λιγότερο εργατικός ή λιγότερο φιλόδοξος. «Θα κοιμηθώ όταν πεθάνω», λένε κάποιοι, χωρίς να καταλαβαίνουν ότι ο κακός ύπνος είναι ένας από τους πιο γρήγορους τρόπους να φθείρεις τη ζωή σου όσο είσαι ακόμα ζωντανός. Στον ύπνο το σώμα επισκευάζει, ρυθμίζει, καθαρίζει, οργανώνει. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται, το νευρικό σύστημα ηρεμεί, οι ορμόνες ισορροπούν. Όταν κόβουμε τον ύπνο, δεν κερδίζουμε χρόνο. Δανειζόμαστε χρόνο με πολύ υψηλό επιτόκιο.

Και τέλος, υπάρχει η μοναξιά. Ίσως η πιο σιωπηλή πληγή. Ζούμε σε μια εποχή όπου μπορούμε να επικοινωνήσουμε με οποιονδήποτε μέσα σε δευτερόλεπτα, αλλά πολλοί άνθρωποι δεν έχουν κανέναν με τον οποίο μπορούν να μιλήσουν αληθινά. Έχουμε επαφές, αλλά όχι πάντα σχέσεις. Έχουμε μηνύματα, αλλά όχι πάντα παρουσία. Έχουμε likes, αλλά όχι πάντα ανθρώπους δίπλα μας. Και ο άνθρωπος δεν είναι φτιαγμένος για απομόνωση. Χρειάζεται οικογένεια, φίλους, κοινότητα, βλέμμα, φωνή, άγγιγμα, κοινό χρόνο. Όχι συνεχώς, όχι με πίεση, αλλά αρκετά ώστε να θυμάται ότι δεν είναι μόνος.

Δεν πιστεύω ότι η λύση είναι να γυρίσουμε πίσω στον χρόνο. Ούτε ότι πρέπει να απορρίψουμε την τεχνολογία, την ιατρική, την άνεση ή τη σύγχρονη ζωή συνολικά. Θα ήταν αφελές. Το θέμα δεν είναι να ζήσουμε σαν άνθρωποι των σπηλαίων. Το θέμα είναι να σταματήσουμε να ζούμε σαν μηχανές.

Μπορούμε να κάνουμε μικρές, πρακτικές αλλαγές. Να περπατάμε περισσότερο. Να σηκωνόμαστε από την καρέκλα κάθε ώρα. Να μαγειρεύουμε πιο συχνά. Να τρώμε φαγητό που μοιάζει με φαγητό. Να αφήνουμε το κινητό λίγο πιο μακριά. Να βγαίνουμε στον ήλιο. Να κοιμόμαστε σε πιο σκοτεινό δωμάτιο. Να κόβουμε την καφεΐνη αργά μέσα στη μέρα. Να κλείνουμε τις ειδήσεις όταν δεν μας προσφέρουν τίποτα άλλο εκτός από ένταση. Να βλέπουμε ανθρώπους από κοντά. Να ξεκουραζόμαστε χωρίς να νιώθουμε ενοχές.

Δεν είναι εντυπωσιακά όλα αυτά. Δεν πουλιούνται εύκολα ως «μυστικό πρόγραμμα μεταμόρφωσης». Δεν έχουν κάτι φανταχτερό. Αλλά ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η αξία τους. Η υγεία, τις περισσότερες φορές, δεν χάνεται από ένα μεγάλο λάθος. Χάνεται από χιλιάδες μικρές καθημερινές συνήθειες που επαναλαμβάνονται για χρόνια. Και με τον ίδιο τρόπο μπορεί να ξαναχτιστεί: με μικρές, σταθερές κινήσεις που σέβονται τη βιολογία μας.

Το πιο ακραίο δεν είναι να περπατάς κάθε μέρα, να κοιμάσαι αρκετά, να τρως αληθινό φαγητό και να θέλεις ανθρώπινη επαφή. Το πιο ακραίο είναι να κάθεσαι δώδεκα ώρες, να τρως βιομηχανικά προϊόντα, να κοιμάσαι πέντε ώρες, να ζεις μόνιμα αγχωμένος και να θεωρείς ότι αυτό είναι φυσιολογικό.

Ίσως λοιπόν το πρώτο βήμα δεν είναι να αλλάξουμε τα πάντα. Είναι απλώς να δούμε καθαρά τι μας συμβαίνει. Να σταματήσουμε να κατηγορούμε μόνο τον εαυτό μας και να καταλάβουμε ότι μεγάλο μέρος της καθημερινότητας είναι οργανωμένο με τρόπο που δεν υπηρετεί την υγεία μας. Από εκεί και πέρα, έχουμε επιλογές. Όχι πάντα εύκολες, όχι πάντα τέλειες, αλλά πραγματικές.

Δεν χρειάζεται να ζήσουμε τέλεια. Χρειάζεται να ζήσουμε λίγο πιο ανθρώπινα. Και ίσως αυτό, στις μέρες μας, να είναι ήδη μια μικρή επανάσταση.